آنكه در مسجد را تازه كرده‌اند . با در نظر گرفتن اينكه در آن ايام بيشتر مردم اين شهر مذهب تسنن داشته‌اند كلمهء « - قدس » ايكه در آن كتيبه به كار رفته ذهن را ، با توجه بتعصب اهل سنت ، بيشتر متوجه خود مسجد مينمايد و نه در آن . و در اين صورت خود سوآل ديگرى بدين شكل پيش ميآورد كه بنائى كه در سال 678 هجرى ساخته شده چگونه بعد از 32 سال آن را « تازه كرده‌اند » مگر آنكه بگوئيم حوادث آن را در اين فاصله ويران كرده و يا تاريخ پيدايش مسجد اوليه قديمتر از 678 بوده است . با آنكه در 710 هجرى زبان تركى و آذرى در اين سامان رواج داشته سرودن ماده تاريخ به زبان فارسى قابل توجه مىباشد . بارى مسجد فعلى از آثار دوران سلجوقى است و روزيكه براى باستانشناسان امكان مطالعه و تحقيق در سبك معمارى و مصالح به كار رفته در بنا فراهم شود تاريخ اصلى مسجد و تجديد بناى آن با دلايل و مدارك كافى روشن خواهد شد . براى نگارنده ميسر نشد محل جامع قديم شهر را ، كه بقول مورخان در چهار سوق بازار صليب شكل اردبيل قرار داشته است ، تحقيق نمايد و آن را با محل اين مسجد تطبيق كند « 1 » . ظن قوى آنست كه اين مسجد برجاى آن ساخته شده است زيرا در اسلام جاى مسجد غير قابل تصرف است و طبعا ميبايد در محل آن مسجدى بنا شود و اگر چنين باشد ميتوان گفت كه اين مسجد برجاى اولين مسجدى ساخته شده كه گفتيم بوسيلهء اشعث بن القيس الكندى در سال 35 يا 36 هجرى در اردبيل بنا گرديد « 2 » . اين نظر را آتشكده بودن جاى مسجد نيز تأييد مينمايد زيرا طبق نوشتهء مورخان ، مسلمانان بعد از فتح بلاد و شهرهاى ايران ، آتشكده‌ها و معابد آنها را مبدل به مسجد ميكردند . در مسجد جمعهء فعلى سنگ ديگرى بوده است كه اين كتيبه بر آن نقر شده بود « در زمان خلافت شاه صاحب قران گيتىستان ابو المظفر سلطان حسين بن على بن عثمان البايندرى خان خلد إله ملكه و خلافته مال و مستوجهات قصبهء محترمهء اردبيل را به مبلغ چهل تومان تبريزى مخلدا و مؤبدا مقرر فرموده نشان جهانمطاع اصدار نمود بتاريخ

--> ( 1 ) - جلد اول كتاب « اردبيل در گذرگاه تاريخ » . ص 55 . ( 2 ) - جلد اول اين كتاب . صفحهء 27 .